Category Archives: irish

Rang Gaeilge, 20ú lá Mí na Iúil 2023

Duinnín i Lios Dúin Bhearna

Dineen in Lisdoonvarna

Neamhan … a royston crow, a raven; fury, madness; Nemetona, Neid’s wife Dé Néid,a war-goddess, one of the Mór-ríoghna; cf. badhbh, macha … neamhain deagh, sparks of fire …

deagh = dea good, well
ríogha(i)n = ríon Queen; queenly, noble, lady; fair maiden f pl ríonacha
macha Cattle-field, -yard; Herd m
  • Londain
    Thaitin sé riamh leis an Duinnineach dul go Londain ag tabhairt léachta do cheann éigin de chraobhacha Chonradh na Gaeilge sa chathair sin, D’íocadh an Conradh fiacha taistil. Bhíodh deis aige cúpla lá a chaitheamh ag taighdeadh lámhscríbhinní na Gaeilge i leabharlann Mhúsaem na Breataine agus d’fhaigheadh sé deis, ina léacht, a raibh le rá aige, pé ní é, a rá go neamhbhalbh. Bhiodh rud éigin le rá aige, go neamhbhalbh, i gcónai. An oíche seo, ach go háirithe, i gCraobh Putney de Chonradh na Gaeilge, bhí sé chun a raibh i láthair a chur ar an eolas i dtaobh chúrsai canúna.

    London
    Dineen always liked to go to London to give lectures to one of the branches of the Gaelic League in that city. The league paid the travel expenses. He would have the opportunity to spend a few days researching Irish language manuscripts in the library of the British Museum and he would get an opportunity, in his lecture, to say bluntly whatever he had to say. He would always have something to say, frankly. This night, but in particular, in the Putney branch of the Gaelic League, he was to inform those present about matters of dialect.

    léacht lecture f gs léachta
    craobh branch f pl craobhacha
    íoc pay
    fiach debt(s) m npl fiacha
    taisteal travel m gs taistil
    taighd Poke, probe, root, dig; Research, investigate
    taighde research m gs taighde
    lámhscríbhinn manuscript f
    neamhbhalbh Outspoken, forthright, blunt
    canúint Speech, expression; Vernacular, dialect; Accent, mode of pronunciation f gs canúna
    cúrsa course; matter. circumstance m
  • Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 23ú lá Mí na Bealtaine 2023

Duinnín in Áth na Lachan (tuilleadh)

Dineen in Duckford (continued)
  • “Tháinig tú ar an tuiscint sin uait féin, gan leid ó chara léi?”
    ‘Sceith an bhean bhocht uirthi féin go rialta agus go minic, an té a thuigfeadh. De réir mhuintir Ath na Lachan, Bhíodh sí ag ceartú a mbéasa boird agus a gcuid foghraíochta mar a bheadh bean dá sórt. Ach ní raibh aon dealramh in aon chor leis na nodanna a thugadh sí uaithi.
    Delias, ambaist, seachas /i>Dahlias! Ar ndóigh is dócha gur thug bean ti éigin uirthi fadó “Tea is served” a rá, seachas “Tay, Missus”, agus gur shíl sí ó shin nar den ghalántacht an ‘a’ leathan. Bhíodh sí ag caoineadh laethanta rachmais, ach is é an siopa a luadh sí, ní hé an teach ná a seoda. Nuair a dheineadh sí tagairt do “Mr. Prunty, my husband”, bhíodh daoine ag magadh faoi aistíl chainte na nDuibhlinneach. Tá’s againn gur nós le daoine bochta i mBaile Atha Cliath an leagan san a úsáid, ach níor den chosmhuintir [d.l. 185] Bella Prunty.’


    ‘You came to that understanding by yourself, without a hint from a friend?’


    ‘The poor woman informed on herself regularly and often, to whom would understand. According to the people of Duckford, she would be correcting their table manners and their pronunciation like a woman of her sort. But her appearance did not match at all the hints she gave. Delias indeed, rather than Dahlias. Of course probably some lady told her a long time ago to say “Tea is served”, rather than “Tay, Missus”, and that she had since thought that the broad ‘a’ was elegant. She would be lamenting the days of prosperity, but it is the shop she mentioned, not the house or its jewels/treasures. When she referred to “Mr. Prunty, my husband”, people used to mock the strange speech of the Dubliners. We know that poor people in Dublin used that version, but not the followers of Bella Prunty.

    leid Hint, inkling; prompt; pointer, clue f
    sceith vomit, burst forth
    béas custom, habit, manners m
    dealramh Sheen, splendour, radiance; Look, appearance; likeness, resemblance m
    nod hint; abbreviation m
    ambaist = ambaiste Indeed! Really!
    seachas Besides, other than, rather than; compared to
    rachmas Wealth, abundance m
    luaigh mention, cite v
    cosmhuintir Hangers-on; followers, dependants; Poor people, proletariat f

  • Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 25ú lá mí Aibreáin 2023

Duinnín in Áth na Lachan (tuilleadh)

Dineen in Duckford (continued)
  • Ní fhéadfadh Fayler an choir a shéanadh mar bhí eagla air [d.l. 179]
    ina chroí istigh gur mharaigh Mary Bella Prunty,’ arsa an Duinnineach le Bill. ‘Ar an ábhar céanna, níorbh fhéidir leis aon cheist a chur ina taobh ar eagla go ndíreodh sé aird uirthi.’

    ‘Nil inti ach gearrchaile,’ arsa Bill agus uafás air.


    ‘Cailin beag láidir, ionraic, macánta,’ arsa an Duinnineach. ‘Ba chóir go mbeadh náire ar a hathair gur shamhlaigh sé dúnmharú léi.’

    ‘Fayley could not deny the crime because he feared in his heart that Mary had killed Bella Prunty,’ Dineen said to Bill. ‘On the same subject, he could not ask her any questions for fear of directing attention to her.’

    ‘She is only a young girl,’ said Bill in horror.

    ‘A strong, honest, little girl,’ said Dineen. ‘Her father should be ashamed that he dreamed of her committing murder.’

    gearrchaile young girl, lass m
    ionraic Upright, honest
    macánta Childlike; gentle, meek, mild; honest

    Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 28ú lá Mí na Márta 2023

Duinnín in Áth na Lachan (tuilleadh)

Dineen in Duckford (continued)
  • ‘Go bhfóire Dia orainn,’ ar seisean, agus ba phaidir óna chroí amach é. ‘A Mhary, a chroí … Bhí snáth dearg chun cliath a chur ar gheansai, nó a leithéid, a bhí ar ordú ón mangaire aici, ‘Bhfuil ball éadaigh dearg ag éinne agaibh?’

    ‘Nil, a Athair.’

    ‘Agus cogar, a thaisce, ‘mbionn an clog cruinn de ghnáth?’

    D’fhéach Mary ar an gclog, seanchlog a raibh aghaidh bhán bhricneach air.

    ‘God save us,’ he said, and it was a prayer from his heart. ‘Mary, my heart, There was red yarn to darn a sweater, or the like, which she had on order from the peddler, Do any of you have a red garment?’

    ‘No, Father.’

    ‘And whisper, treasure, is the clock accurate as a rule?’

    Mary looked at the clock, an old clock with a speckled white face.

    fóir Help, succour, relieve, save v
    cliath Wattled, latticed, frame; hurdle; patch of darning f
    mangaire Hawker, peddler; Small dealer, monger; Huckster, haggler m
    ball organ; spot, place; member m
    cruinn round; exact, accurate
    gnáth Custom, usage; customary thing m
    De ghnáth as a rule
    bricíneach freckled
  • Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 28ú lá Mí na Feabhra 2023

Duinnín in Áth na Lachan (tuilleadh)

Dineen in Duckford (continued)
  • ‘Thuig Toole nárbh fhiú aon ní a cheilt. Tá marc an dúnmharfóra ar a chlár éadain ón uair gur rugadh é,’ arsa Nell.

    ‘Seafoid,’ arsa an gabha. ‘Nil ansin ach ball dearg, faoi mar a bheadh gead ar chapall.’

    ‘Cá raibh Fayley Toole sular fhill sé abhaile an lá úd?’ arsa an Duinníneach.

    ‘Toole realized that there was no point in hiding anything. The mark of the murderer has been on his forehead since the time he was born,’ said Nell.

    ‘Nonsense,’ said the smith, ‘Nothing there but a red mark, about like a patch on a horse.’

    ‘Where was Fayley Toole before he returned home that day?’ said Dineen.

    Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 24ú lá mí Eanáir 2023

Duinnín in Áth na Lachan (tuilleadh)

Dineen in Duckford (continued)
  • Chuir sí an leanbh ina sheasamh, ainneoin gur chaoin sé. Rug sí ar shlaitín a bhí ag tabhairt taca do chlumpa dahlia agus thosaigh sí ag greadadh tóin muice a bhí ag cogaint ar sciorta Nell agus Nell féin ag eascaine. ‘Ní baol duit,’ ar sise le Nell. ‘Tá Huirris macánta. Faigheann sí boladh beorach uait, sin uile.’
    Rug sí greim ar sciorta Nell agus tharraing sí amach as craos na muice é. Strac an sciorta.

    She made the child stand up, even though he was crying. She took a little rod that was supporting a clump of dahlias and she began beating the rear of a pig that was chewing on Nell’s skirt and Nell herself was cursing.

    ‘You are not in danger,’ she said to Nell. ‘Huirris is gentle. She smells beer on you, that’s all.’

    She grabbed Nell’s skirt and pulled it out of the pig’s mouth. The skirt was torn.

    slaitín little rod, stick f
    taca prop, support m
    greadadh Beating, trouncing
    muc pig f gs muice
    cogaint chewing f
    sciorta skirt m
    eascaine curse f
    macánta Childlike; gentle, meek, mild
    boladh smell, scent m
    craos Gullet; maw m
    strac = srac pull, tear
    strac = stróic tear, rend
  • Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 4ú lá mí Eanáir 2023

Duinnín in Áth na Lachan (tuilleadh)

Dineen in Duckford (continued)
  • D’úsáid sí a lán gallúnaí.’
    ‘Bhuel, bhiodh jorum beag de dhith ar an mbean bhocht agus gan slí eile aici chun é a fháil. Chuirinn an jorum síos as leabhar ina ghallúnach,’ ar sise, gan náire.
    ‘Go maithe Dia dhuit é,’ arsa an Duinníneach agus thug sé drochfhéachaint uirthi
    .
    ‘Istigh ansin, sa snug a d’óladh sí é?’ ar seisean, agus lámh aige ar an mbosca faoistine.
    ‘Ó, ná téigh isteach ansin, a Athair,’ arsa Mrs. Byrne.

    She used a lot of soap.
    ‘Well, jorum would be needed by the poor woman and she would have no other way to get it. I used to put jorum from the book as her soap,’ she said without shame.
    ‘God Bless you,’ said Dineen and he gave her a wicked look.
    ‘In there, in the snug she drank it?’ he said, with his hand on the confession box.
    ‘O, Don’t go in there, Father,’ said Mrs. Byrne.

    díth Loss; deprivation, destruction; Want, lack; need, requirement f
  • Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 29ú lá Mí na Samhna, 2022

Duinnín in Áth na Lachan (tuilleadh)

Dineen in Duckford (continued)
  • Niorbh fhada go raibh an Duinníneach agus an Constábla de Brún ar a mbealach go teach Fayley Toole in Áth na Lachan mar ar tharla an marú coicís roimhe sin. Lár mhí Iúil a bhí ann. Bhí an lá ag scarbháil i ndiaidh báisti, rith maith uisce sna claiseanna ar thaobh an bhóthair agus na loganna lán báistí. Talamh cothrom, feirmeacha beaga, bó ag féachaint thar chlaí anseo, asal ag grágaíl ansiúd. ‘Dein cur síos dom ar do chara Fayley Toole, a Bhill,’ arsa an Duinníneach.


    Bhí a ghairm maite aige do Bhill agus é éirithe cairdiúil leis.[d.l. 153]

    It wasn’t long before Dineen and Constable de Brún were on their way to Fayley Toole’s house in Duckford where the killing had taken place a fortnight before. It was the middle of July. The day was drying after rain, there was a good run of water in the gullies on the side of the road and the hollows were full of rain. Flat land, small farms, a cow looking over a fence here, a donkey braying there.

    ‘Describe your friend Fayley Toole to me, Bill’ said Dineen.

    He had forgiven Bill his profession and had become friendly with him.

    scarbháil Hardening, drying, crustation f
    clais channel; gully, ditch. f pl claiseanna
    log place, hollow m
    cothrom Level; balance; Equal, equable, measure. m
    claí Dike, wall; fence m
    grágaíl (Act of) cawing, croaking; braying; cackling; squawking f
    gairm call f
  • Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 25ú lá Mí na mí Dheireadh Fómhair, 2022

Duinnín in Áth na Lachan

Dineen in Duckford

leannán, áin, pl id, m., a lover, paramour, concubine, favourite, leman ; also fig. a chronic ailment or infirmity . . . L. peacaidh, an habitual sin… L. sidhe, an endearing phantom, a phantom lover, al. fig. of a delicate person: an bás, death, is a L. sidhe for all (SR): L. sidhe is used smt. like musa as a source of poet. inspiration.

peaca sin m
peacach sinner m gs npl peacaigh
  • ‘Mo nia, Bill,’ arsa Penelope de Brún leis an Athair Padraig, ‘tá sé cráite. bhí air a chara, Fayley Toole, a ghabháil, é a chúisiú i ndúnmharú, ar orduithe óna Sháirsint.
    ‘Do nia, Bill de Brún atá san R.I.C.?’ arsa an Duinníneach agus amhras an Náisiúintóra ina ghlor.

    ‘My nephew, Bill,’ said Penelope de Brún to Father Patrick, ‘he is tormented. He had to arrest his friend, Fayley Toole, who is accused of murder, on the orders of his Sergeant.’

    ‘Your nephew, Bill de Brún is in the R.I.C.?’ said Dineen with the suspicion of the Nationalist in his voice.

    nia nephew m
    cráite Agonized, tormented, grieved
    cúisigh Accuse; charge, prosecute
  • Léigh tuilleadh

Rang Gaeilge, 27ú lá na mí Mheán Fómhair 2022

Duinnín agus Professor Moriarty (tuilleadh)

Dineen and Professor Moriarty (continued)
  • ‘Tá an leabhar a d’iarr tú ar an leabharlannaí gan oscailt fós agus tu ag réiteach chun imeachta. Tá dhá leathphéire stoca cniotdilte, bána ort. Ní hi an bhean chéanna a chniotáil an dá cheann mar ta na greamannaí sa stoca nua ar do chois chlé níos rialta ná na greamanna sa cheann eile atá lán greamanna iomraill. Ní chaithfeá stocaí corra murach tú a bheith corraithe. Déarfadh mo chara, an Dochtúir Bhatson, gur chaith tú stocaí corra i ngan fhios duit féin chun aird a dhíriú ar fhadhb atá ag déanamh imni duit. Siceolaíocht.”

    ‘The book you asked the librarian for is still unopened and you are preparing to leave. You are wearing two half-pairs of white, knitted socks. It is not the same woman who knitted both because the stitches in the new sock on your left foot are more regular than the stitches in the other which are full of missed stitches. You wouldn’t wear odd socks unless you were odd. My friend, Dr. Watson, would say that you have worn odd socks without knowing it to draw attention to a problem that is worrying you.’

    greim Grip, grasp, hold; stitch m pl greamanna
    iomrall Aberration, error m
    rialta regular
    corr odd
    corraigh Move, stir
    díriú Direction; aiming, guidance m
    síceolaíocht síceolaíocht f
  • Léigh tuilleadh